📰 तीन राज्यांचा आणि पाच जिल्ह्यांचा प्रवास: राजुराच्या इतिहासाची अनोखी कहाणी

लोकदर्शन प्रतिनिधी👉जयंत जेणेकर

प्राचीन काळापासून ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि प्रशासकीय दृष्ट्या महत्त्वपूर्ण असलेल्या राजुरा परिसराने आजपर्यंत तीन राज्ये आणि पाच जिल्ह्यांचा प्रवास अनुभवला आहे. प्रशासनिक बदलांच्या या प्रवासात राजुराने अनेक वेळा आपली ओळख बदलताना पाहिली असून, हा इतिहास गॅझेटिअरच्या नोंदींमधून समोर येतो.

🏛️ प्राचीन ते मध्ययुगीन इतिहास

राजुरा परिसर मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट आणि यादव अशा विविध राजसत्तांच्या अधिपत्याखाली होता. मध्ययुगात गोंड, भोसले आणि निजाम यांची येथे सत्ता होती.

⚔️ ब्रिटिशकालीन बदल आणि निजामाची जागीर

भोसले-ब्रिटिश युद्धानंतर हा प्रदेश ब्रिटिशांच्या ताब्यात आला. मात्र त्यांनी तो निजामाकडे बक्षीस म्हणून दिला. निजामाने हा भाग थेट प्रशासनात न आणता ‘जागीर तालुका’ म्हणून ठेवला.

१८६६ मध्ये निजामाचे दिवाण सालार जंग यांनी जिल्हा प्रणाली लागू केली. त्या काळात विविध तालुके वेगवेगळ्या जिल्ह्यांत समाविष्ट झाले, मात्र राजुरा काही बदलांपासून वंचित राहिला.

🗺️ जिल्हा बदलांचा प्रवास

१८७२ : शिरपूर तांदूर उपजिल्ह्यात समावेश (पहिला अपूर्ण जिल्हा अनुभव)

१९०५ : आदिलाबाद जिल्ह्याची निर्मिती (पहिला पूर्ण जिल्हा)

१९१३-१४ : मुख्यालय आसिफाबाद (दुसरा जिल्हा)

१९४० : पुन्हा आदिलाबाद जिल्हा (तिसरा)

१९५६ : राज्य पुनर्रचनेनंतर मुंबई प्रांतातील नांदेड जिल्ह्यात समावेश (चौथा)

१९५९ : चांदा (आताचा चंद्रपूर) जिल्ह्यात वर्ग (पाचवा)

१ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्य स्थापन झाल्यानंतर राजुरा कायमस्वरूपी चंद्रपूर जिल्ह्यात समाविष्ट झाला.

🏢 विशेष प्रशासनिक स्थिती

राजुरा हा प्रत्यक्षात स्वतंत्र जिल्हा व विभाग म्हणून अधिसूचित असला तरी सर्व प्रशासकीय कामकाज चंद्रपूर जिल्हाधिकारी यांच्या अधीन चालते, अशी नोंद गॅझेटिअरमध्ये आढळते.

🗳️ लोकसभा मतदारसंघातील बदल

१९५२ : आदिलाबाद लोकसभा मतदारसंघात समावेश

१९५७ : स्वतंत्र राजुरा विधानसभा मतदारसंघ

त्यानंतर चांदा, चंद्रपूर-गडचिरोली आणि सध्या चंद्रपूर-वणी-आर्णी लोकसभा मतदारसंघात समावेश

🏗️ ऐतिहासिक वास्तू आणि आधुनिक बदल

१९०५ मध्ये निजामकालीन तहसील कार्यालयाची इमारत बांधली

१९२७ पासून अभिलेखागार कार्यरत

१९९२ : कोरपना तालुका निर्मिती

२००२ : जिवती तालुका निर्माण

🔴निष्कर्ष

राजुरा परिसराने इतिहासाच्या प्रवाहात अनेक प्रशासकीय बदल अनुभवले आहेत. तीन राज्ये, पाच जिल्हे आणि उपजिल्ह्याचा अनुभव घेतलेला हा भाग आजही आपल्या ऐतिहासिक वैशिष्ट्यांसाठी ओळखला जातो.

✍️ जयंत जेनेकर
📞 ९७६४५८२९०१